استان مركزی با ۲۹۵۳۰ كیلومتر مربع مساحت، حدود ۸۲/۱ درصد از مساحت كل كشور را در بر گرفته است. شهرستانهای استان عبارتند از: آشتیان، اراك، تفرش، خمین، دلیجان، ساوه، زرندیه، شازند، کمیجان، سربند و محلات. شهرستان اراك مركز استان مركزی است. این استان از شمال به استانهای تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب بهاستانهای لرستان و اصفهان و از شرق به استانهای قم و تهران و اصفهان محدود است.
این استان در سال ۱۳۷۵، حدود ۱۲۲۸۸۰۰ نفر جمعیت داشت كه از این تعداد ۱/۵۷ درصد در نقاط شهری و ۹/۴۲ درصد در نقاط روستایی سكونت داشتهاند.
استان مركزی در قلمرو شرقی تقاطع دو رشته كوه البرز و زاگرس واقع شده است. ناهمواریهای این استان را قسمتهایی از كوههای مركزی و پیشكوههای داخلی زاگرس تشكیل میدهد. پستترین نقطه استان دشت جنوب ساوه با ۱۲۰۰ متر ارتفاع و بلندترین نقطه آن قلّه شهباز با ۲۲۸۸ متر ارتفاع در رشته كوههای راسوند میباشد.
جمعیت :
۳,۸۱۷,۰۰۰
مساحت :
۱۳۳,۰۰۰ sq km
ارتفاع :
۱,۴۹۱ m
میانگین دما :
۱۶.۸ º C
آب و هوا
استان مركزی دارای آب و هوای نیمه بیابانی، معتدل كوهستانی و سرد كوهستانی است. این استان تحت تأثیر جریان فشار زیاد آسیای مركزی، برف و سرمای زیاد، جریان فشارهای اقیانوس هند همراه با طوفانهای گرد و خاك، جریان اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه همراه با رطوبت و باران قرار دارد.
به علت تنوع آب و هوایی، میزان رطوبت هوا و باران نیز در شهرستانهای استان متفاوت است. ریزشهای جوی در مناطق كوهستانی، اغلب به صورت برف و در مناطق كم ارتفاع بیشتر به صورت باران ظاهر میشود. شمال استان در ناحیه سربند جزو كم بارانترین نواحی و ارتفاعات شازند در جنوب غرب، از پر بارانترین مناطق استان به شمار میآیند. استان مركزی از اردیبهشت تا شهریور دمای مناسبی برای سفر و جهانگردی دارد.
تاریخ و فرهنگ
باستناد منابع تاریخی، استان مركزی در هزاره اول قبل از میلاد جزو ایالات ماد بزرگ بود كه به تمام قسمت مركزی و غربی ایران را در بر میگرفته و از كانونهای قدیم استقرارهای انسانی در فلات ایران به شمار میرود.
در زمان سلوكیان این منطقه، مخصوصاً قسمت شمالی آن (دهستان خورهه) مورد توجه حكام یونانی قرار گرفت. در زمان خسرو پرویز - پادشاه ساسانی- ایران به چهار بخش به نامهای باختر (شمال)، خورآبان(مشرق)، نیمروز (جنوب) و خوربران (مغرب) تقسیم میشد. استان مركزی در قلمرو خوربران قرار داشت. درقرون اولیه اسلامی این منطقه به نام ایالت جبال یا قهستان تغییر نام داد. این منطقه در قرن دوم هجری قمری همراه با همدان، ری و اصفهان به نام عراق عجم معروف شد. در آغاز قرن چهارم هجری قمری، خورهه به عنوان یكی از شهرهای معروف ایالت جبال بود.
در اواخر همین قرن تفرش به عنوان كانون درجه اول شهری و محلات، خورهه و خمین به عنوان كانونهای مبادله درجه دوم مطرح بودند. شهرهای مذكور در دوره صفوی نیز آباد و فعال بودند. در دوره قاجار هسته مركزی اراك فعلی روی به آبادانی نهاد.
در چند دهه اخیر با توسعه راهآهن و احداث كارخانجات متعدد، به مرور چهره این منطقه عوض شد و بعد از تقسیمات جدید كشوری و ایجاد استان تهران و مركزی، این استان به مركزیت اراك به وجود آمد.
استان مركزی به لحاظ فرهنگی و مذهبی یكی از كانونهای اصلی تربیت و پرورش اندیشمندان، شعرا، عرفا،سیاستمداران و بزرگان مذهب شیعه است. از مشاهیر ادبی و فرهنگی این سرزمین میتوان به فخرالدین عراقی، ادیب الممالك فراهانی، میرزا ابوالقاسم قائم مقام، عباس اقبال آشتیانی، میرزا تقی خان امیر كبیر، قائم مقام فراهانی، پرفسور محمود حسابی، حضرت آیت الله العظمی امام خمینی (ره)، حضرت آیت الله العظمی اراكی(ره)، حضرت آیت الله آقا نور الدین حسینی (ره)، ملا احمد نراقی (ره)، ملا مهدی نراقی (ره)، حضرت آیت اللهحاج آقا محسن عراقی (ره) و بسیاری از علمای تراز اول، مورخین، سیاستمداران، شعرا، عرفا و اندیشمندان اشاره كرد.
