|
استان زنجان یكی از نواحی تاریخی سرزمین ایران است. آثار دوران پیش از تاریخ (هزاره هفتم تا اوایل هزاره سوم قبل از میلاد): در این منطقه شناسایی شده است. استقرارهای انسانی منطقه ایجرود زنجان درهزاره سوم و دوم پیش از میلاد حكایت از شكوفایی و تداوم تمدن فلات مركزی ایران در این ناحیه دارد. ارزیابی آثار نقوش سیاهرنگ در روی سفالهای نخودی مكشوفه، ارتباط و ادامه تمدنهای تپه حصار دامغان، تپه سیلك كاشان و ایجرود زنجان را نشان میدهد.
بارزترین آثار دوره تاریخی (هزاره دوّم ق . م تا قرن هفتم میلادی)، نوعی سفال خاكستری رنگ سیاه است كه با همزمانی مهاجرت اقوام آریایی به این منطقه مطابقت دارد. ظروف سفالی قوری مانند با لوله نسبتاً بلندی كه با مراسم تدفین اموات ارتباط داشت، در كلیه قبور این دوره كشف شده است. طبق مدارك آشوریها، این منطقه در قرن نهم ق. م «آندیا» نام داشته و به احتمال ضغیف اقوام ساكن آن با اقوام لولوبیها وگوتیهای دامنههای زاگرس ارتباط داشتهاند.
سكههای دریك و ریتون كه در خدابنده كشف شده از آثار دوران حكومت هخامنشی است. در دوران اشكانیان و ساسانیان، درههای زنجان رود و قزل اوزن از رونق بیشتری برخوردار بود. از مهمترین اثر این دوران میتوان به آتشكده تشویر اشاره نمود. دوران اسلامی (از قرن هفتم تا نوزدهم میلادی برابر قرن اول تا چهاردهم هجری): با فتح ایران در زمان خلافت عثمان آغاز میشود. متون و آثار موجود نشان میدهد كه این منطقه در سراسر دوران اسلامی به ویژه در قرون چهارم تا هشتم هجری قمری در دوران حكومت لنگریان ، سلجوقیان و ایلخانیان از شكوفایی اقتصادی، فرهنگی و هنری جالب توجهی برخوردار بوده است.
یكی ازدلایل انتخاب سلطانیه به پایتختی، رونق اقتصادی این منطقه در قرون هفتم و هشتم هجری قمری بوده است.این منطقه در حمله مغول آسیب فراوان دید، ولی در دوره سلطان محمد خدابنده ، سلطانیه به بزرگترین پایتخت دولت ایلخانی و سرزمین اسلامی تبدیل شد. به فرمان اولجاتیو، بارویی به دور سلطانیه كشیده و در وسط آن ، قلعه بزرگی ساخته شد .
اولجاتیو، گنبد بزرگی بعنوان مقبره خود بنا كرد كه همان گنبد معروف خدابنده است. درزمان اولجاتیو، شهر سلطانیه بعد از تبریز یكی از مهم ترین شهرهای ایلخانان بود .
پس از انقراض حكومت ایلخانی به دست سربداران درقرن نهم هجری قمری، منطقه زنجان نیز، در فتنه تیمور لنگ بشدت تخریب شد. در دوران حكومت صفویه و قاجاریه، بویژه در دوران حكومت شاه طهماسب وآغامحمد خان قاجار، رونق نسبی اقتصادی و فرهنگی در زنجان برقرار بوده است . | 
